Een Ishikawa-diagram, ook wel visgraatdiagram of oorzaak-gevolgdiagram genoemd, is een schema waarin je met een team alle mogelijke oorzaken van één probleem ordent. Het probleem staat rechts als kop van de vis. De oorzaken hangen aan zes graten: mens, machine, methode, materiaal, meting en milieu, de 6M's. Valt koelwaterpomp P-201 steeds uit op een te hoge lagertemperatuur, dan zet je bij Mens bijvoorbeeld "smeren tot er vet uitkomt", bij Machine "uitlijning verlopen" en bij Meting "temperatuurvoeler wijkt af". Daarna toets je met de storingshistorie welke oorzaak echt klopt.
Wat is een Ishikawa-diagram?
Een Ishikawa-diagram brengt in beeld welke oorzaken kunnen bijdragen aan één gevolg. De vorm verklaart de bijnaam visgraat. Rechts staat het probleem als kop, met een horizontale ruggengraat ernaartoe. Daaruit steken schuine graten, elk voor een categorie oorzaken. Aan de graten hangen de oorzaken die het team noemt, en daaraan weer diepere oorzaken. In het Engels heet het een fishbone diagram of cause-and-effect diagram.
De methode is genoemd naar Kaoru Ishikawa (1915–1989), hoogleraar aan de Universiteit van Tokio en een van de grondleggers van de Japanse kwaliteitszorg. Volgens de Japanse vereniging van wetenschappers en ingenieurs JUSE is het oorzaak-gevolgdiagram een van Ishikawa's persoonlijke bijdragen; daarnaast geldt hij als de vader van de kwaliteitskringen (JUSE over Kaoru Ishikawa). Het diagram is een van de zeven basisgereedschappen voor kwaliteit, met onder meer het paretodiagram en het histogram.
Wanneer gebruik je een visgraatdiagram?
Een visgraat vraagt een sessie met meerdere mensen. Zet hem in waar dat de moeite loont:
- De storing komt terug. De eerste reparatie hielp niet, dus de echte oorzaak is nog niet gevonden.
- Er zijn meerdere verklaringen. Monteurs, operators en elektromonteurs hebben elk een eigen verdachte. De visgraat zet ze naast elkaar.
- De oorzaak ligt misschien buiten de machine, in een werkinstructie, een onderdeel of de omgeving.
- Je wilt het team meenemen. Wie meedenkt over de oorzaken, staat eerder achter de maatregel.
Bij een storing met een duidelijke oorzaak volstaat repareren en goed registreren. Volg je één heldere oorzaakketen, dan is 5× waarom sneller: je vraagt steeds opnieuw waarom, tot je bij de oorzaak komt. Welke storingen een analyse verdienen, lees je in het artikel over storingsanalyse (RCA).
Wat zijn de 6M's in onderhoud?
De zes graten zijn de 6M's. Ze werken als een checklist: elke M laat je vanaf een andere kant naar het probleem kijken.
| M | Waar het in onderhoud om gaat | Vragen die je stelt |
|---|---|---|
| Mens | Kennis, ervaring en gewoontes van monteurs en operators | Is iedereen ingewerkt? Werkt iedereen op dezelfde manier? |
| Machine | De installatie zelf: ontwerp, slijtage, ouderdom en instellingen | Wat is er veranderd sinds de storingen begonnen? |
| Methode | Werkinstructies, procedures, intervallen en bedrijfsvoering | Staat in de instructie wat, hoe en hoeveel? Past het interval? |
| Materiaal | Onderdelen, smeermiddelen en hulpstoffen | Is het juiste onderdeel of middel gebruikt? |
| Meting | Sensoren, meetinstrumenten, beveiligingen en inspecties | Meet de sensor goed? Staat de grenswaarde goed? |
| Milieu | Temperatuur, vocht, stof en trillingen uit de omgeving | Spelen het seizoen of een machine in de buurt mee? |
Het getal zes is geen wet. Je ziet ook versies met vier M's, zonder meting en milieu, en met acht, bijvoorbeeld met management erbij. Past een oorzaak bij twee M's, zet haar dan bij één en ga door.
Een Ishikawa-diagram maken in 6 stappen
Nodig zijn een whiteboard of flip-over, plakbriefjes, de storingshistorie van de asset en een kleine groep mensen die de storing van dichtbij kennen: de operator die haar zag, de monteur die haar verhielp, iemand die de installatie goed kent en een gespreksleider.
1. Formuleer het probleem scherp
Schrijf in de kop wat er gebeurt, waar, wanneer en hoe vaak. "Pomp kapot" is te vaag, en "het vet is slecht" is al een oorzaak. Een goede probleemstelling is meetbaar en neemt nog geen oorzaak aan. Dan kun je achteraf ook nagaan of de maatregel heeft gewerkt.
2. Teken de ruggengraat en kies de categorieën
Zet de kop rechts, trek de ruggengraat en teken zes graten voor de 6M's. Schrijf de categorieën erbij voordat de sessie begint, zodat niemand een M overslaat.
3. Verzamel oorzaken met het team
Loop de graten één voor één langs en laat iedereen oorzaken noemen. Elke oorzaak komt kort en concreet op een eigen briefje, zodat je haar later kunt toetsen: "slijtage" is te algemeen, "lager versleten" kun je controleren. Bespreek nog niet wie gelijk heeft. Eerst alles op tafel, daarna pas wegen.
4. Vraag door met 5× waarom
Vraag bij de oorzaken die het team het waarschijnlijkst vindt steeds "waarom?", tot je bij iets komt dat je kunt veranderen. Elk antwoord hang je als kleinere graat aan de oorzaak erboven. Zo blijft de analyse niet hangen bij een symptoom of bij een persoon.
5. Toets de oorzaken met gegevens
Elke oorzaak op de visgraat is een vermoeden. Zoek per verdachte oorzaak een controle: datums van eerdere uitvallen, werkorders, meetwaarden of een inspectie. Een oorzaak is bevestigd als de gegevens haar ondersteunen en uitgesloten als ze haar tegenspreken. Dat lukt alleen met een bruikbare storingshistorie, het liefst met vaste codes voor faalwijze en oorzaak. Een kengetal als MTBF, de gemiddelde tijd tussen twee storingen, laat zien of een storing vaker optreedt dan je dacht.
6. Leg maatregelen vast en controleer het effect
Kies per bevestigde grondoorzaak een maatregel, met een eigenaar en een datum. Veranker die waar hij blijft werken: in de werkinstructie, het onderhoudsplan of het ontwerp. Spreek af wanneer je controleert of de storing weg is. Komt ze terug, dan pak je de visgraat er opnieuw bij.
Voorbeeld: pomp P-201 valt herhaaldelijk uit op oververhitting
Koelwaterpomp P-201 is een horizontale centrifugaalpomp met een elektromotor die continu draait. Een temperatuurbeveiliging op het lagerhuis aan de pompzijde schakelt de pomp uit als het lager te warm wordt. In twaalf maanden gebeurde dat vier keer. De operator liet de pomp elke keer afkoelen, zette de beveiliging terug en startte opnieuw. Op de werkorders stond steeds iets als "pomp uitgevallen op temperatuur, gereset".
De eerste verdachte lag voor de hand. Eerdere lagerdefecten aan deze pomp waren terug te voeren op een uitlijnfout, dus "weer de uitlijning" klonk logisch. Toch koos het team voor een visgraat, met een operator, een monteur werktuigbouw, een instrumentmonteur en de reliability engineer aan tafel. De probleemstelling werd: "Koelwaterpomp P-201 schakelt uit op hoge lagertemperatuur aan de pompzijde, vier keer in twaalf maanden."
Het diagram hieronder toont de visgraat na het toetsen, met als kop "Pomp P-201 oververhit": per M twee mogelijke oorzaken, en in groen wat de gegevens bevestigden.
Zo zijn de oorzaken getoetst
| M | Mogelijke oorzaak | Zo getoetst | Uitkomst |
|---|---|---|---|
| Mens | Smeren tot er vet uitkomt | Datums van de uitvallen naast de smeerwerkorders, lagerhuis geopend, monteurs bevraagd | Bevestigd: alle vier binnen een dag na het nasmeren, lagerhuis vol vet |
| Mens | Persafsluiter te ver dicht | Debiet en druk rond elke uitval | Uitgesloten |
| Machine | Lager versleten | Trillingsmetingen van het afgelopen jaar | Uitgesloten: geen oplopende trend |
| Machine | Uitlijning verlopen | Uitlijning gemeten | Uitgesloten: binnen de tolerantie |
| Methode | Geen vethoeveelheid in de werkinstructie | Werkinstructie naast de handleiding gelegd | Bevestigd: de instructie zegt alleen "lagers nasmeren" |
| Methode | Smeerinterval te kort | Interval vergeleken met de handleiding | Uitgesloten |
| Materiaal | Verkeerd vettype | Vet in de vetspuit vergeleken met het smeerplan | Uitgesloten |
| Materiaal | Ander lagertype na reparatie | Lagernummer op de laatste werkorder naast de onderdelenlijst | Uitgesloten |
| Meting | Temperatuurvoeler wijkt af | Handmeting met een gekalibreerde thermometer | Uitgesloten |
| Meting | Uitschakelwaarde te laag | Instelling vergeleken met de waarde van de fabrikant | Uitgesloten |
| Milieu | Warme zomermaanden | Datums van de uitvallen | Uitgesloten: ook in de winter |
| Milieu | Stof op het lagerhuis | Inspectie ter plaatse | Uitgesloten |
Wat bleek te kloppen
De datums gaven de doorslag. Alle vier de uitvallen kwamen binnen een dag na een smeerbeurt; dat had niemand gezien, omdat smeren en uitvallen op verschillende werkorders stonden. Bij het openen bleek het lagerhuis vol vet te zitten: de monteurs spoten vet in tot het langs de afdichting naar buiten kwam. In een overvol lagerhuis wordt het vet rondgekarnd, de wrijving neemt toe en het lager loopt warm. Hoe je de juiste hoeveelheid bepaalt, lees je in een smeerplan opstellen.
Doorvragen met 5× waarom liet zien dat de monteurs niet de grondoorzaak waren:
- Waarom schakelt P-201 uit? De lagertemperatuur komt boven de uitschakelwaarde.
- Waarom wordt het lager zo warm? Het lagerhuis zit te vol, waardoor het vet karnt.
- Waarom zit het lagerhuis te vol? Bij elke smeerbeurt wordt vet ingespoten tot er vet uitkomt.
- Waarom smeren de monteurs zo? De werkinstructie zegt alleen "lagers nasmeren", zonder hoeveelheid.
- Waarom staat er geen hoeveelheid in? Bij het opstellen van de taak is de hoeveelheid uit de handleiding niet overgenomen.
Het gedrag bij Mens was dus een gevolg van de Methode: wie niet weet hoeveel vet erin moet, spuit door tot er vet uitkomt. Daarom richten de maatregelen zich op de werkinstructie en niet op de monteurs.
Welke maatregelen volgden
Het team legde drie maatregelen vast, elk met een eigenaar en een datum:
- Vethoeveelheid in de werkinstructie. Per lager staat nu hoeveel gram vet erin moet en hoeveel slagen van de vetspuit dat zijn. Hoeveel gram één slag geeft, is eenmalig gewogen.
- Monteurs instrueren. Ze kregen uitleg over waarom te veel vet schaadt en hoe de nieuwe instructie werkt.
- Lagertemperatuur meten na het smeren. Bij de eerstvolgende smeerbeurten meet de operator een dag later de lagertemperatuur, zodat het team ziet of de maatregel werkt.
De oorzaak en de actie staan op de werkorder en daarmee in de historie van P-201. In de FMECA kreeg de faalwijze "lager loopt warm" er een oorzaak bij: te veel vet bij het nasmeren, met de nieuwe werkinstructie als maatregel. Bij de twee smeerbeurten daarna bleef de lagertemperatuur normaal en viel de pomp niet meer uit.
Veelgemaakte fouten met de visgraatmethode
- Alleen de eerste verdachte uitwerken. Bij P-201 lag "weer de uitlijning" voor de hand. Wie meteen gaat uitlijnen, mist de echte oorzaak.
- Stoppen bij een persoon. "Monteur smeert verkeerd" is geen eindpunt. Vraag door tot je bij een instructie, een middel of een afspraak komt die je kunt veranderen.
- Niet toetsen. Zonder toetsing blijft de visgraat een lijst vermoedens, en kies je de maatregel op gevoel.
- Geen eigenaar en geen controle. Een maatregel zonder naam en datum blijft liggen, en of hij werkt, weet je pas als je het controleert.
- Het diagram verdwijnt met het whiteboard. Leg de bevestigde oorzaak en de actie vast bij de asset, zodat een volgende analyse erop kan voortbouwen.
Sjabloon voor een Ishikawa-diagram
Gebruik deze opzet voor je eigen analyse. De rechterkolom toont het voorbeeld van P-201.
| Onderdeel | Wat je invult | Voorbeeld P-201 |
|---|---|---|
| Probleem | Wat, waar, wanneer en hoe vaak | Schakelt uit op hoge lagertemperatuur, vier keer in twaalf maanden |
| Team | Wie de storing van dichtbij kent | Operator, monteur werktuigbouw, instrumentmonteur, reliability engineer |
| Gegevens vooraf | Wat je meeneemt naar de sessie | Storingshistorie, werkorders, trillingsmetingen |
| Oorzaken per M | Korte, toetsbare omschrijvingen | Twaalf oorzaken, twee per M |
| Doorvragen | Waaromvragen per verdachte oorzaak | Smeren tot er vet uitkomt, omdat de instructie geen hoeveelheid noemt |
| Toetsing | Per oorzaak de controle en de uitkomst | Datums van de uitvallen naast de smeerwerkorders |
| Grondoorzaak | Waar de maatregel op aangrijpt | Geen vethoeveelheid in de werkinstructie |
| Maatregelen | Wat er gebeurt, met eigenaar en datum | Vethoeveelheid in de werkinstructie, monteurs instrueren, lagertemperatuur meten na het smeren |
| Controle | Hoe en wanneer je het effect meet | Lagertemperatuur bij de volgende twee smeerbeurten |
Wat is het verschil met 5× waarom, FMEA en FTA?
- 5× waarom volgt één oorzaakketen de diepte in. Het is snel; in een visgraat gebruik je het per verdachte oorzaak, zoals in stap 4.
- FMEA kijkt vooruit: in een FMEA-analyse bepaal je per onderdeel of functie welke faalwijzen kunnen optreden en wat de gevolgen zijn, voordat er iets misgaat. Met een rangschikking op kritikaliteit wordt het een FMECA, en daarvoor is een bevestigde oorzaak uit een visgraat goede invoer.
- FTA, de foutenboomanalyse, begint bij één ongewenste gebeurtenis en ontleedt die van boven naar beneden in gebeurtenissen die er samen (EN-poort) of elk afzonderlijk (OF-poort) toe leiden. Met een faalkans per gebeurtenis bereken je de kans op die topgebeurtenis. FTA vraagt meer werk en past bij veiligheidskritische systemen; de norm is IEC 61025.
Veelgestelde vragen
Waarom heet het een visgraatdiagram?
Door de vorm: het probleem is de kop, de ruggengraat loopt ernaartoe en de categorieën oorzaken steken er schuin uit als graten. De naam Ishikawa-diagram verwijst naar Kaoru Ishikawa, de Japanse kwaliteitsdeskundige die het diagram ontwikkelde. De neutrale naam is oorzaak-gevolgdiagram.
Wat zijn de 6M's in een Ishikawa-diagram?
Mens, machine, methode, materiaal, meting en milieu. In onderhoud staan ze voor de mensen die bedienen en onderhouden, de installatie, werkinstructies en procedures, onderdelen en smeermiddelen, sensoren en beveiligingen, en de omgeving.
Is een Ishikawa-diagram hetzelfde als een root cause analysis?
Nee. Root cause analysis (RCA) is de hele aanpak om de grondoorzaak van een storing te vinden en weg te nemen, van het kiezen van de storing tot het controleren van het effect. Het Ishikawa-diagram is een van de hulpmiddelen binnen die aanpak, net als 5× waarom.
Hoe weet je welke oorzaak de echte is?
Door elke verdachte oorzaak te toetsen aan gegevens: eerdere storingen, meetwaarden, een inspectie of een proef. Een oorzaak is pas bevestigd als de gegevens haar ondersteunen. De laatste toets is of de storing na de maatregel wegblijft.
