Een FMEA-analyse (Failure Mode and Effects Analysis, in het Nederlands faalwijzen- en effectenanalyse) is een teamanalyse die per onderdeel of processtap vastlegt hoe het kan falen, wat er dan gebeurt en waardoor. Elke faalwijze krijgt drie scores van 1 tot 10: ernst (S), kans (O) en detectie (D). Een voorbeeld: een draagrol onder een transportband loopt vast en de band schuurt eroverheen, met kans op brand (ernst 9). Dat gebeurt een paar keer per jaar (kans 6) en de maandelijkse ronde ziet het maar soms op tijd (detectie 6). Vermenigvuldigd geeft dat een Risk Priority Number (RPN) van 9 × 6 × 6 = 324.
Wat is een FMEA?
Een FMEA kijkt vooruit: je zoekt faalwijzen voordat ze zich voordoen en kiest maatregelen die de kans op falen of de gevolgen helpen verkleinen. Elke regel is een keten van drie schakels:
- Oorzaak: waardoor het misgaat, zoals een lager dat slijt door stof en vocht.
- Faalwijze: hoe een onderdeel zijn functie niet meer vervult, zoals een draagrol die vastloopt.
- Effect: wat de installatie of de mensen eromheen merken, zoals een band die over de rol schuurt.
Als oorsprong wordt meestal MIL-P-1629 genoemd, een procedure van de Amerikaanse defensie uit 1949. Nu zijn vooral twee documenten in gebruik: de algemene norm IEC 60812, sinds 2018 in de derde editie, en het FMEA-handboek uit juni 2019 van AIAG en VDA, de verenigingen van de Noord-Amerikaanse en de Duitse auto-industrie.
Welke soorten FMEA zijn er?
De werkwijze is steeds dezelfde; het onderwerp verschilt.
| Soort | Wat je analyseert | Wanneer | Voorbeeld van een faalwijze |
|---|---|---|---|
| Ontwerp-FMEA (DFMEA) | Een product of onderdeel zoals het getekend is | Tijdens het ontwerp | Een as breekt onder belasting |
| Proces-FMEA (PFMEA) | De stappen van een productie- of montageproces | Voor de start en bij wijzigingen | Een bout wordt te los aangedraaid |
| Asset-FMEA, voor onderhoud | Een installatie die in bedrijf is | Bij kritieke of nieuwe assets en na storingen | Een draagrol loopt vast |
De ontwerp- en proces-FMEA zijn vooral in de auto-industrie uitgewerkt, waar leveranciers er meestal contractueel aan vastzitten. Voor onderhoud is de asset-FMEA het nuttigst: je analyseert een installatie die draait en een storingshistorie heeft, en de maatregelen zijn meestal onderhoudstaken. In RCM (Reliability Centered Maintenance) is zo'n analyse de basis voor de taakkeuze per faalwijze.
Hoe maak je een FMEA? De zeven stappen
Het AIAG-VDA-handboek deelt een FMEA in zeven stappen in: stap 1 tot en met 3 vormen de systeemanalyse, stap 4 tot en met 6 de faalanalyse en risicoreductie, stap 7 de risicocommunicatie. Voor een transportband:
- Planning en voorbereiding: wat je analyseert, met wie, wanneer en met welke schalen. Begin bij de meest kritieke installaties; die vind je met een kritikaliteitsanalyse.
- Structuuranalyse: de installatie opdelen in aandrijving, band, trommels, draagrollen en beveiligingen.
- Functieanalyse: per onderdeel wat het moet doen, liefst met een maat, zoals "de band dragen bij 30 ton afval per uur". Ook beschermende functies, zoals de noodstop met het trekkoord.
- Faalanalyse: per functie de faalwijzen, met het effect op het niveau erboven en de oorzaak op het niveau eronder.
- Risicoanalyse: de huidige preventie en detectie noteren, scoren en de prioriteit bepalen.
- Optimalisatie: maatregelen met een eigenaar en een datum; na uitvoering controleren of ze werken en opnieuw scoren.
- Resultaten documenteren: samenvatten wat is gevonden, wat is gedaan en wat nog openstaat. Deze stap en stap 1 zijn nieuw in het handboek van 2019; het oudere VDA-handboek kende alleen de vijf stappen daartussen.
De klassieke aanpak uit de oudere AIAG-handboeken (de laatste editie is van 2008) draait om het werkblad dat je van links naar rechts invult. Wie eerst structuur en functies vastlegt, vergeet minder faalwijzen.
Hoe scoor je ernst, kans en detectie?
Het AIAG-VDA-handboek heeft schalen voor de auto-industrie; voor een asset-FMEA maak je meestal een eigen schaal van 1 tot 10, zoals deze:
- Ernst (S, van severity), voor het zwaarste effect: 1 = geen merkbaar effect; 2–3 = klein ongemak; 4–6 = minder capaciteit, extra werk of een stop korter dan een dienst; 7–8 = een dienst of langer stil; 9–10 = gevaar voor mensen of milieu, of strijdig met wet of vergunning, met 10 als iemand direct gewond kan raken.
- Kans (O, van occurrence), hoe vaak de oorzaak optreedt met de preventie van nu: 1 = vrijwel uitgesloten; 2–3 = eens in de paar jaar; 4–5 = ongeveer eens per jaar; 6–7 = een paar keer per jaar; 8–10 = maandelijks of vaker.
- Detectie (D, van detection), hoe goed de huidige controles het op tijd opmerken, dus 1 is goed en 10 slecht: 1 = een automatische beveiliging grijpt in; 2–4 = een vaste test, meting of inspectie ziet het op tijd; 5–6 = een ronde ziet het soms op tijd; 7–10 = je merkt het pas als het misgaat.
Leg de schaal vooraf vast en noteer bij elke score de aanname. Onderbouw de kans met data: met consequent vastgelegde storingscodes tel je hoe vaak een faalwijze echt optrad.
Hoe bereken je het RPN, en wat zijn de nadelen?
Het Risk Priority Number (RPN), het risicoprioriteitsgetal, is het product van de drie scores:
Het RPN loopt van 1 tot 1000; hoe hoger, hoe eerder de faalwijze aan de beurt is. Vergelijk RPN's alleen binnen dezelfde analyse en schaal. Het getal heeft wel bekende zwakke plekken:
- Hetzelfde getal, een ander risico. Een RPN van 120 kan op 24 manieren ontstaan: 10 × 4 × 3 kan iemand verwonden, 5 × 8 × 3 geeft vaak extra werk en 2 × 6 × 10 is een klein ongemak dat niemand op tijd ziet.
- Rekenen met rangen. Een detectie van 6 is niet twee keer zo slecht als een 3, maar het RPN verdubbelt wel.
- Gaten in de reeks. Maar 120 getallen tot en met 1000 kunnen als RPN uitkomen, en boven de 500 nog maar 17.
- Drempels. Bij een grens als RPN 100 vallen 501 van de 1000 combinaties erboven, maar een faalwijze met ernst 10 en RPN 80 eronder. En zet je een score een punt lager, dan kan een faalwijze onder de grens zakken, terwijl er in werkelijkheid niets verandert.
Action Priority: de opvolger van het RPN
Het AIAG-VDA-handboek vervangt het RPN door de Action Priority (AP). Je zoekt de combinatie van S, O en D op in een tabel, die eerst de ernst weegt, dan de kans en pas daarna de detectie. Er zijn drie uitkomsten:
- H (hoog): kies een maatregel die de preventie of de detectie verbetert, of onderbouw en leg vast waarom de huidige maatregelen volstaan.
- M (midden): kies een maatregel; onderbouwen waarom het niet hoeft, mag als het bedrijf dat toestaat.
- L (laag): een maatregel mag, maar hoeft niet.
De AP rangschikt dus niet het risico, maar de noodzaak om iets te doen. Het handboek raadt aan om faalwijzen met ernst 9 of 10 en AP hoog of midden in elk geval door het management te laten beoordelen. Twee regels uit de tabel, met de scoregroepen van de schaal hierboven:
- Ernst 9–10 en kans 4 of hoger: hoog, behalve bij kans 4–5 met detectie 1 (midden).
- Ernst 9–10 en kans 2–3: hoog bij detectie 7–10, midden bij 5–6, laag bij 4 of beter.
Zo krijgen de drie keer 120 elk een andere AP: 10 × 4 × 3 hoog, 5 × 8 × 3 midden en 2 × 6 × 10 laag. Buiten de auto-industrie is het RPN nog gangbaar; IEC 60812 beschrijft sinds 2018 ook andere manieren om het RPN te berekenen en een methode met een kritikaliteitsmatrix.
Sjabloon: de kolommen van een FMEA-werkblad
Een werkblad heeft één regel per combinatie van faalwijze en oorzaak, want kans en detectie verschillen per oorzaak. Deze kolommen volgen de klassieke opbouw en werken in elke spreadsheet; het AIAG-VDA-formulier ordent ze volgens stap 2 tot en met 6, met de AP in plaats van het RPN.
| Kolom | Wat je invult | Voorbeeld: transportband |
|---|---|---|
| Onderdeel | Uit de structuuranalyse | Draagrollen |
| Functie | Wat het moet doen, met een maat | De band dragen bij 30 ton afval per uur |
| Faalwijze | Hoe de functie faalt | Draagrol loopt vast |
| Effect | Wat er dan gebeurt | Band schuurt over de rol, de rol wordt heet: kans op brand |
| Ernst (S) | Voor het zwaarste effect | 9 |
| Oorzaak | Waardoor het gebeurt | Lager versleten door stof en vocht |
| Preventie nu | Wat de oorzaak nu tegengaat | Geen; een rol wordt vervangen als hij kapot is |
| Kans (O) | Met de preventie van nu | 6 |
| Detectie nu | Hoe je het nu opmerkt | Maandelijkse ronde: kijken en luisteren |
| Detectie (D) | 10 is slecht te detecteren | 6 |
| RPN en AP | S × O × D en de AP-tabel | 324, AP hoog |
| Maatregel | Wat je doet, en op welke score | Rollen met beter afgedichte lagers (O), elke week een warmtebeeldronde (D) |
| Eigenaar en datum | Wie, en wanneer klaar | Werkvoorbereider, vóór de volgende stop |
| Resultaat | De nieuwe scores | 9 × 3 × 3 = 81, AP laag |
Hieronder is dezelfde regel uit elkaar gehaald.
Voor één installatie volstaat een spreadsheet; bij meer assets helpt software die de analyse per asset vastlegt om schalen en versies gelijk te houden.
Voorbeeld: een FMEA van een transportband
Een transportband voert afval van de bunker naar de shredder, 30 ton per uur, zonder tweede band. Het team kijkt naar twee functies: het afval vervoeren, en de band stilzetten als iemand aan een trekkoord trekt. Naast de draagrol uit het sjabloon vindt het onder meer deze faalwijzen:
- Band loopt scheef: afval naast de band, bijna elke week, door aangekoekt materiaal op de trommels. De operator ziet het snel en een scheefloopschakelaar zet de band stil bij een grote uitslag.
- Bandverbinding scheurt: de band breekt en een nieuwe verbinding kost een tot twee dagen, eens in de paar jaar. Ze wordt in de wekelijkse stop gecontroleerd.
- Trekkoordschakelaar schakelt niet: bij een ongeval kan niemand de band stilzetten. Stof of corrosie zet ongeveer eens per jaar een schakelaar vast; elke maand worden ze getest.
| Faalwijze | S × O × D = RPN | AP | Maatregel | Na de maatregel |
|---|---|---|---|---|
| Draagrol loopt vast | 9 × 6 × 6 = 324 | H | Rollen met beter afgedichte lagers, elke week een warmtebeeldronde | 9 × 3 × 3 = 81, AP L |
| Band loopt scheef | 5 × 8 × 3 = 120 | M | Schrapers bijstellen, trommels elke week reinigen | 5 × 6 × 3 = 90, AP M |
| Trekkoordschakelaar schakelt niet | 10 × 4 × 2 = 80 | H | Schakelaars met een betere afdichting tegen stof | 10 × 2 × 2 = 40, AP L |
| Bandverbinding scheurt | 8 × 2 × 4 = 64 | L | Geen; de controle in de wekelijkse stop blijft | 8 × 2 × 4 = 64, AP L |
Twee lessen:
- Een drempel had de noodstop gemist. Met een grens van 100 waren alleen de draagrollen en het scheeflopen aangepakt, terwijl de trekkoordschakelaar, met RPN 80, het zwaarste effect heeft. De AP zet hem op hoog.
- Alleen beter kijken is niet genoeg. Met alleen de warmtebeeldronde zakt het RPN van de draagrol naar 9 × 6 × 3 = 162, maar bij ernst 9 en kans 6 blijft de AP hoog, wat de detectie ook is. Pas als ook de kans daalt, zakt de AP naar laag.
Het scheeflopen blijft op midden; het team legt vast waarom dat aanvaardbaar is: het effect is schoonmaakwerk, geen gevaar. De nieuwe scores zijn een verwachting, die je toetst aan de storingshistorie. De warmtebeeldronde en de maandelijkse test worden taken in het onderhoudsplan; zo'n ronde is conditiegebaseerd onderhoud, op de toestand van de rol in plaats van de kalender.
Veelgemaakte fouten bij een FMEA
- Oorzaak, faalwijze en effect door elkaar. Slijtage is een oorzaak, productieverlies een effect. Toets elke regel: "door een versleten lager (oorzaak) loopt de draagrol vast (faalwijze) en schuurt de band over de rol (effect)".
- Beschermende functies vergeten. Noodstoppen en reserve-eenheden falen vaak ongemerkt, tot je ze nodig hebt. Geef ze een eigen functie, zoals het trekkoord.
- Alleen meer inspecteren. Dat verbetert de detectie, maar de oorzaak blijft. Bij een hoge ernst en een hoge kans blijft de AP dan meestal hoog.
- Niet opnieuw scoren. Een maatregel zonder eigenaar, datum en controle blijft een voornemen. Duikt er een onbekende storing op, voeg de faalwijze toe; een storingsanalyse helpt de oorzaak te vinden, bijvoorbeeld met een Ishikawa-diagram.
Het verschil met FMECA
FMECA, met de C van criticality, rangschikt de faalwijzen daarnaast op kritikaliteit. Wil je per asset een onderbouwde rangorde voor je onderhoud, lees dan wat een FMECA is, met een uitgewerkt voorbeeld van een koelwaterpomp.
Veelgestelde vragen
Wat betekent FMEA?
FMEA staat voor Failure Mode and Effects Analysis, in het Nederlands faalwijzen- en effectenanalyse; in het Duits heet het Fehlermöglichkeits- und Einflussanalyse. Het is een methode om vooraf te bepalen hoe een product, proces of installatie kan falen, wat de gevolgen zijn en welke maatregelen het eerst nodig zijn.
Wat is het verschil tussen een DFMEA en een PFMEA?
Een DFMEA (ontwerp-FMEA) analyseert het ontwerp: kan het product falen zoals het getekend is? Een PFMEA (proces-FMEA) analyseert het maken: kan een processtap een fout product opleveren, ook bij een goed ontwerp?
Wat is een goede RPN-waarde?
Een grens die voor elke analyse geldt, bestaat niet. Het RPN hangt af van je schalen en geeft vooral de volgorde binnen één FMEA. Kijk daarnaast apart naar elke faalwijze met ernst 9 of 10, ook als het RPN laag is.
Wie zit er in een FMEA-team?
Mensen die de installatie van verschillende kanten kennen, zoals een monteur, een operator, de werkvoorbereider of een reliability engineer, en iemand van veiligheid. Eén persoon leidt de sessie en bewaakt de schaal.
